مقدمه ناصر الدين شاه قاجار كه پادشاهى شكارچى ، عاشق سيروسفر و گشت‌وگذار و در عين حال به عقيدهء نگارنده نويسنده‌اى توانا بود ، در زمان سلطنت خود هفت بار به شهر قم سفر كرد . اين شهركه پيشينهء بناى آن را به تهمورث از شاهان اساطيرى ايران نسبت داده‌اند ، در سال 23 ه . ق در زمان خلافت عمر بن خطاب از سوى ابو موسى اشعرى فتح شد 1 و چند دهه پس از آن محل مهاجرت اعراب اشعرى گرديد . در آغاز سدهء سوم هجرى و در پى عزيمت امام رضا ( ع ) به ايران ، خواهر ايشان حضرت فاطمه معصومه ( س ) به قصد ديدار برادر راهى ايران گرديد و چون به ساوه رسيد بيمار شد ، موسى بن خزرج اشعرى از اشعريان مقيم قم چون اين خبر را شنيد به ساوه رفت و وى را به قم آورده در سراى خويش منزل داد . بيمارى حضرت فاطمه معصومه ( س ) هفده روز ادامه يافت و درحالىكه حدودا بيش از 21 يا 22 سال از عمر وى نگذشته بود ، وفات يافت . پيكر اين بانوى پرهيزكار را در باغ بابلان كه در آن زمان كنار رودخانه و بيرون شهر قم بود دفن كردند و بر سر مزار او بارگاهى بنا نمودند كه در طى ساليان دراز دستخوش دگرگونيهاى بسيار گرديد و به تدريج بر وسعت و شكوه حرم و بناهاى مجاور آن افزوده گشت ، تا اين‌كه به شكوهمندترين و معروف‌ترين زيارتگاههاى ايران پس از آستان قدس رضوى تبديل شد . 2 شهر قم نيز از اين دگرگونيها بىنصيب نماند چنانچه در طى قرون سوم و چهارم بر وسعت آن بيش از پيش افزوده گرديد ، ولى در حملهء مغول ( 616 - 621 ه . ق ) يكسره ويران و سكنهء آن قتل عام شدند . 3 بعد از حملهء ويرانگر مغول و انهدام شهر قم ، بازماندگان فاجعه متوجه حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه ( س ) كه در خارج شهر قرار داشت شدند و اساس شهر كنونى قم از پيرامون حرم طرح‌ريزى و شبكه‌هاى ارتباطى و واحدهاى مسكونى و بازار و